Hodowla lasu – filar trwale zrównoważonej gospodarki leśnej

Hodowla lasu stanowi jeden z najważniejszych obszarów działalności leśników. Jej fundamentalnym celem jest zarówno zachowanie i wzbogacanie istniejących lasów (odnawianie), jak i tworzenie nowych drzewostanów (zalesianie). Wszystkie działania prowadzone są z poszanowaniem praw natury, procesów ekologicznych oraz specyfiki lokalnych warunków przyrodniczych.

To interdyscyplinarna dziedzina, która korzysta z dorobku wielu nauk przyrodniczych — hydrologii, gleboznawstwa, botaniki, fizjologii roślin czy ekologii. Dzięki temu możliwe jest świadome i odpowiedzialne kształtowanie przyszłych pokoleń drzewostanów.

Zakres działań hodowli lasu

Hodowla lasu to kompleks prac obejmujący:

• pozyskiwanie, selekcję i przechowywanie nasion drzew leśnych,

• produkcję sadzonek w szkółkach leśnych,

• zakładanie upraw leśnych,

• pielęgnację młodego pokolenia lasu,

• przebudowę drzewostanów,

• przygotowanie drzewostanu do odnowienia i wymianę pokoleń.

Dobór gatunków zawsze jest dostosowany do lokalnych warunków siedliskowych. Las, który jest zgodny z siedliskiem, jest bardziej stabilny, odporny na choroby, suszę, wiatr i gradacje owadów.

Szkółka leśna – miejsce narodzin przyszłego lasu

Na terenie Nadleśnictwa Góra Śląska funkcjonuje jedna szkółka leśna — położona w leśnictwie Zawieścice. To właśnie tutaj rozpoczyna się życie nowego pokolenia lasu.

Szkółka produkuje około 1 miliona sadzonek drzew i krzewów rocznie, w tym:

• sosnę (gatunek dominujący na siedliskach borowych),

• dąb, buk, lipę, klon — wykorzystywane m.in. przy przebudowie drzewostanów,

• gatunki biocenotyczne poprawiające warunki siedliskowe (brzoza, jarząb, grab).

Przebudowa drzewostanów – od monokultur do lasów mieszanych

W Nadleśnictwie Góra Śląska przeważają drzewostany sosnowe, co wynika głównie z występowania siedlisk borowych. Jednak wszędzie tam, gdzie warunki przyrodnicze na to pozwalają, leśnicy prowadzą przebudowę drzewostanów, wprowadzając większy udział gatunków liściastych, szczególnie dęba i buka.

Celem przebudowy jest:

• zwiększenie odporności ekosystemu leśnego,

• podniesienie bioróżnorodności,

• poprawa jakości siedlisk,

• budowanie lasów trwalszych i bardziej elastycznych wobec zmian klimatycznych.

Selekcja drzew i gospodarka nasienna

Jednym z kluczowych elementów hodowli lasu jest selekcja drzew. Polega ona na wyborze osobników o najlepszych cechach jakościowych, pokrojowych, zdrowotnych i przyrostowych.

Takie drzewa określane są jako drzewa doborowe i mogą służyć jako źródło nasion do produkcji sadzonek najwyższej jakości. Są one wpisane do Krajowego Rejestru Drzew Doborowych.

Na terenie Nadleśnictwa Góra Śląska znajdują się:

• 3 wyłączone drzewostany nasienne (WDN) — 1 sosnowy i 2 dębowe. Ich zadaniem jest dostarczanie materiału siewnego z najlepszych genetycznie populacji drzew.

Odnowienia i zalesienia – troska o przyszłość lasu

Jednym z najważniejszych zadań hodowlanych jest odnowienie lasu, czyli założenie młodego pokolenia drzewostanu po zakończeniu życia pokolenia dojrzałych drzew.

Odnowienia mogą mieć charakter:

• sztuczny — przez sadzenie sadzonek wyhodowanych w szkółkach leśnych,

• naturalny — poprzez pozostawienie drzew nasiennych i wykorzystanie obsiewu.

Zalesienia realizowane są głównie na gruntach, które trwale wyłączono z użytkowania rolniczego lub na obszarach nieużytków.

Pielęgnacja młodego pokolenia – by sadzonki stały się lasem

Prace hodowlane trwają wiele lat i obejmują:

Pielęgnację upraw leśnych

W pierwszych latach sadzonki konkurują o światło, wodę i miejsce z roślinnością zielną — głównie trawami. Leśnicy prowadzą m.in.:

• wykaszanie traw,

• ochronę przed owadami (np. szeliniakiem),

• uzupełnianie ubytków sadzonek (tzw. poprawki).

Czyszczenia – kształtowanie młodników

Kiedy drzewka zaczynają się stykać koronami, wkraczają w fazę młodnika. Leśnicy wykonują czyszczenia późne, usuwając osobniki wadliwe lub niepożądane.

Trzebieże – kształtowanie przyszłego drzewostanu

Gdy drzewa rosnące w młodniku wchodzą w fazę dojrzewania, wykonuje się trzebieże, które:

• usuwają egzemplarze hamujące wzrost drzew stanowiących w przyszłości trzon drzewostanu,

• poprawiają warunki świetlne i glebowe,

• zwiększają odporność lasu.

Wymiana pokoleń – odnowienie lasu

Gdy drzewostan osiąga wiek dojrzały, przygotowuje się go do wymiany generacyjnej. Wycina się drzewa stare, otwierając przestrzeń dla nowego pokolenia. Cykl życia lasu zamyka się, aby rozpocząć kolejny — zdrowszy, bardziej stabilny i lepiej dostosowany do siedliska.

Szczegółowe wytyczne dotyczące wykonywanych w lesie prac znajdują się w Zasadach Hodowli Lasu.